Citral

# **Citral** Citral, limon ve limon otu (lemongrass) gibi bitkilerin uçucu yağlarında doğal olarak bulunan, terpenik yapıda bir aldehit bileşenidir. Kozmetik endüstrisinde öncelikle limon benzeri taze, sitrus koku profili sağlamak amacıyla koku bileşeni olarak kullanılır. Avrupa Birliği kozmetik yönetmeliği uyarınca bilinen kontakt alerjen olması nedeniyle etikette açıkça belirtilmesi zorunlu 26 koku bileşeninden biridir. ## Mekanizma Citral, kimyasal olarak geranial (citral A) ve neral (citral B) olmak üzere iki geometrik izomerin karışımından oluşan bir monoterpen aldehtir. Bu yapı, koku reseptörlerinde spesifik etkileşim göstererek karakteristik sitrus aromasını oluşturur. Molekül ağırlığı 152.23 Da olan citral, kozmetik formülasyonlarda volatilitesi sayesinde ürün uygulandığında hızla buharlaşarak koku algısı yaratır. Deri ile teması sırasında citral, havanın oksijeni ile reaksiyona girerek peroksi bileşikleri ve epoksi türevleri oluşturur. Bu oksidasyon ürünleri, özellikle citral hidroperoksitleri, molekülün alerjenik potansiyelinin ana kaynağıdır. Hapten olarak işlev gören bu metabolitler, deri proteinleri ile kovalent bağlar kurarak antijenik kompleksler oluşturur ve immün sistem tarafından tanınarak tip IV gecikmiş hipersensitivite reaksiyonlarını tetikler. Citral'in antimikrobiyal özellikleri de in vitro çalışmalarda gösterilmiştir; bakteriyel membran bütünlüğünü bozarak ve mitokondriyal fonksiyonları etkileyerek etki eder. Ancak kozmetik formülasyonlarda koruyucu amaçla değil, yalnızca koku bileşeni olarak kullanılan düşük konsantrasyonlarda bu etki klinik olarak anlamlı değildir. Molekülün aldehit yapısı aynı zamanda nükleofil gruplarla (özellikle protein ve peptidlerdeki amino gruplarıyla) Schiff bazı oluşturma eğilimindedir ve bu reaktivite hem koku özelliklerini hem de sensitivizasyon potansiyelini açıklar. ## Etkili Konsantrasyon Kozmetik ürünlerde citral, tipik olarak %0.001-%0.5 konsantrasyon aralığında koku bileşeni olarak kullanılır. Avrupa Komisyonu'nun 1223/2009 sayılı Kozmetik Ürünler Yönetmeliği'ne göre, yıkanmayan (leave-on) ürünlerde %0.001 ve üzeri, durulanacak (rinse-off) ürünlerde %0.01 ve üzeri konsantrasyonlarda citral içeren ürünlerde bu bileşen etiket üzerinde INCI listesinde ayrıca belirtilmelidir. Koku algısı açısından eşik konsantrasyonu oldukça düşüktür; havada 0.003 ppm gibi minimal düzeylerde bile sitrus aroması algılanabilir. Bu nedenle fonksiyonel etki için yüksek konsantrasyonlara gerek yoktur. Parfümeri kompozisyonlarında genellikle %1-5 oranında kullanılırken, son ürün formülasyonunda seyreltilmiş halde bulunur. Sensitivizasyon riski konsantrasyonla doğru orantılı artar. Scientific Committee on Consumer Safety (SCCS) değerlendirmelerine göre, %1'in üzerindeki konsantrasyonlar hassas bireylerde kontakt dermatit riskini belirgin şekilde artırır. International Fragrance Association (IFRA) standartları, ürün kategorisine göre citral kullanımını sınırlandırır; örneğin dudak ürünlerinde maksimum %0.6, deodorantlarda %1.6 gibi kategori-spesifik limitler mevcuttur. Oksitlenmiş citral türevlerinin sensitivizasyon potansiyeli, saf citral'den önemli ölçüde yüksektir. Bu nedenle formülasyon stabilitesi ve raf ömrü boyunca oksidasyon kontrolü kritik öneme sahiptir. ## Kullanım Tüyoları Citral içeren ürünleri seçerken, özellikle hassas cilt tipine sahip bireyler ve bilinen koku alerjisi öyküsü olanlar dikkatli olmalıdır. Ürünün etiketinde "parfüm" veya "fragrance" ibaresi yanında "citral" ayrıca belirtiliyorsa, bu yasal eşik değerin üzerinde konsantrasyonda bulunduğu anlamına gelir. Yeni bir ürün denerken, özellikle leave-on formülasyonlarda (kremler, serumlar, güneş kremleri) kol iç kısmı veya kulak arkası gibi küçük bir alanda 48-72 saat patch testi yapılması önerilir. Kaşıntı, kızarıklık veya döküntü gelişirse ürün kullanımına devam edilmemelidir. Citral içeren ürünlerin raf ömrü boyunca oksidasyon riski nedeniyle, ürünleri serin ve karanlık ortamda saklamak, açıldıktan sonra mümkün olan en kısa sürede tüketmek önemlidir. Açık renk değişikliği veya koku değişimi gözlenen ürünler kullanılmamalıdır çünkü bu oksidasyon göstergesidir. Retinoidler, AHA/BHA gibi eksoliyan aktifler veya benzoil peroksit gibi oksidatif ajanlar içeren ürünlerle kombinasyonda kullanıldığında, bariyer fonksiyonunun zayıflaması veya oksidatif stres artışı nedeniyle irritasyon ve sensitivizasyon riski artabilir. Çoklu aktif içeren rutinlerde citral konsantrasyonu düşük ürünler tercih edilmelidir. Hamilelik ve emzirme döneminde citral içeren ürünlerin topikal kullanımıyla ilgili ciddi endişe bulunmamakla birlikte, koku hassasiyetinin arttığı bu dönemlerde parfümsüz alternatifler tercih edilebilir. ## Kanıt Citral'in sensitivizasyon potansiyeli çok sayıda klinik ve epidemiyolojik çalışmada gösterilmiştir. **Hagvall et al. 2007** (Contact Dermatitis) çalışmasında, citral'in hava oksijeni ile spontan reaksiyonuyla oluşan hidroperoksitlerin güçlü sensitivizörler olduğu patch test verileriyle kanıtlanmıştır. Araştırmacılar, taze citral'in sensitivizasyon potansiyelinin düşük olduğunu, ancak oksitlenmiş citral'in 10 kat daha yüksek alerjen aktivite gösterdiğini tespit etmiştir. **Schnuch et al. 2007** (British Journal of Dermatology) tarafından yürütülen çok merkezli epidemiyolojik çalışmada, Avrupa'da yapılan 88.000'den fazla patch testi analiz edilmiş ve citral'in %1.3 oranında pozitif reaksiyon verdiği, parfüm alerjisi olan hastalarda bu oranın %3.5'e çıktığı gösterilmiştir. **SCCS Opinion on Fragrance Allergens 2012**, citral'i kuvvetli kanıtlarla desteklenen kategori A alerjenler arasında sınıflandırmıştır. Komite, rinse-off ürünlerde %0.54, leave-on ürünlerde %0.15 güvenlik eşik değerlerini önermiş, ancak hassas popülasyonlar için bu değerlerin daha da düşük tutulması gerektiğini belirtmiştir. **Api et al. 2015** (Food and Chemical Toxicology), Research Institute for Fragrance Materials (RIFM) verilerini derleyerek citral'in kapsamlı güvenlik değerlendirmesini yapmıştır. Dermal absorpsiyonun %3-5 aralığında olduğu, sistemik toksisitenin düşük olduğu ancak topikal sensitivizasyonun doz-bağımlı olarak önemli bir risk oluşturduğu vurgulanmıştır. ## Hassasiyet ve Uyumluluk Citral, kontakt alerji açısından yüksek riskli bileşenlerden biridir ve özellikle atopik dermatit, egzama veya kronik kontakt dermatit öyküsü olan bireylerde kullanımından kaçınılmalıdır. Aile öyküsünde koku alerjisi olanlar da dikkatli olmalıdır. Bebekler ve küçük çukurda deri bariyeri tam gelişmemiş ve sensitivizasyon riski daha yüksek olduğundan, pediatrik ürünlerde citral kullanımı mümkün olduğunca sınırlı tutulmalıdır. SCCS, 3 yaş altı çocuklar için özel risk değerlendirmesi yapılmasını önermektedir. Mevcut kontakt dermatit veya aktif cilt inflamasyonu durumunda citral içeren ürünler kullanılmamalıdır. Patch testlerde citral'e karşı pozitif reaksiyon gösterenler, lemongrass, limon kabuğu yağı, melissa yağı gibi doğal olarak yüksek citral içeren esansiyel yağlardan da kaçınmalıdır. Citral, limonene gibi diğer terpenik koku bileşenleriyle çapraz reaksiyon gösterebilir. Bir terpene karşı sensitivizasyon gelişenlerde, yapısal benzerlik nedeniyle diğer terpenlere karşı da dikkatli olunmalıdır. ## Kaynaklar - Hagvall L, Baron JM, Börje A, et al. Cytochrome P450-mediated activation of the fragrance compound geraniol forms potent contact allergens. Toxicol Appl Pharmacol. 2008;233(2):308-313. - Schnuch A, Uter W, Geier J, et al. Sensitization to 26 fragrances to be labelled according to current European regulation. Contact Dermatitis. 2007;57(1):1-10. - SCCS (Scientific Committee on Consumer Safety). Opinion on Fragrance allergens in cosmetic products. European Commission. 2012. - Api AM, Belsito D, Bruze M, et al. RIFM fragrance ingredient safety assessment, citral. Food Chem Toxicol. 2015;84:S1-S19. - Hagvall L, Berglund V, Bråred Christensson J. Air oxidation of citral increases skin sensitization potential. Contact Dermatitis. 2007;57(5):332-333. - European Commission. Regulation (EC) No 1223/2009 on cosmetic products. Official Journal of the European Union. 2009. - De Groot AC, Schmidt E. Essential oils, Part III: Chemical composition. Dermatitis. 2016;27(4):170-175.