Citronellol

# **Citronellol** Citronellol, gül ve sardunya gibi birçok bitkinin uçucu yağında doğal olarak bulunan monoterpenoid bir alkoldür. Kozmetik ve kişisel bakım ürünlerinde öncelikle hoş bir koku bileşeni olarak kullanılır ve gül benzeri, tatlı bir çiçeksi aroma profili sunar. Avrupa Birliği kozmetik yönetmeliği kapsamında bilinen bir alerjen olarak sınıflandırılmış ve belirli konsantrasyon üzerinde etiket üzerinde açıkça belirtilmesi zorunlu kılınmıştır. ## Mekanizma Citronellol'ün birincil fonksiyonu koku vermektir; moleküler yapısı terpenoid alkol grubuna aittir ve formülü C₁₀H₂₀O'dur. Olfaktör reseptörler üzerinde etki ederek kokusal algıyı tetikler. İki stereoizomeri bulunur: (R)-(+)-citronellol ve (S)-(−)-citronellol, her ikisi de farklı koku profillerine sahiptir ancak kozmetik formülasyonlarda genellikle karışım halinde kullanılır. Koku verme dışında, literatürde citronellol'ün hafif antimikrobiyal aktivite gösterdiğine dair bazı in vitro çalışmalar mevcuttur. Bu etki, monoterpenoid yapısının bakteriyel hücre zarını destabilize etme kapasitesinden kaynaklanır. Ancak bu özelliği kozmetik ürünlerdeki konsantrasyonlarda klinik olarak anlamlı bir koruyucu etki sağlayacak düzeyde değildir; antimikrobiyal amaçla özel koruyucu sistemler tercih edilir. Citronellol ayrıca çok hafif bir volatiliteye sahiptir, bu da ürünün uygulanmasından sonra kademeli olarak buharlaşarak kokunun algılanmasını sağlar. Deriye uygulandığında epidermise penetrasyon kabiliyeti düşüktür; çoğunlukla yüzeyde kalır ve nazal reseptörlerle etkileşime geçer. Ancak tekrarlayan maruziyet durumunda deride akümüle olabilir ve hassasiyete yatkın bireylerde immünolojik yanıtı tetikleyebilir. Tip IV aşırı duyarlılık reaksiyonları (gecikmiş tip allerjik kontakt dermatit) citronellol ile ilişkilendirilmiştir. Bu mekanizma, hapten-protein kompleksleri oluşturarak T-hücre aracılı immün yanıtı başlatır. ## Etkili Konsantrasyon Citronellol, kozmetik ürünlerde genellikle **%0.01–1.0** aralığında kullanılır. Parfüm ve eau de toilette gibi konsantre koku ürünlerinde bu oran %2–5'e kadar çıkabilir. Avrupa Birliği Kozmetik Yönetmeliği (EC) 1223/2009'a göre, yıkanmayan (leave-on) ürünlerde **%0.001** (10 ppm) ve üzeri konsantrasyonlarda, durulanabilir (rinse-off) ürünlerde **%0.01** (100 ppm) ve üzerinde citronellol içeren ürünler etiket üzerinde "Citronellol" ismini açıkça belirtmek zorundadır. Koku algısı açısından, insanın citronellol'ü algılama eşiği oldukça düşüktür; hava ortamında yaklaşık 0.1–1 ppm seviyelerinde tespit edilebilir. Bu nedenle etkili bir koku bileşeni olarak çok düşük konsantrasyonlarda bile işlevseldir. Ancak formülasyonda kalıcı ve dengeli bir koku profili oluşturmak için genellikle %0.1 üzerindeki dozlar tercih edilir. Alerjik reaksiyon açısından risk değerlendirmesi yapıldığında, Scientific Committee on Consumer Safety (SCCS) raporlarında belirtildiği üzere, düşük konsantrasyonlarda genel popülasyon için düşük risk olsa da, duyarlanmış bireylerde %0.001 gibi düşük düzeyler bile reaksiyon tetikleyebilir. Bu nedenle hassas ciltli veya parfüm alerjisi hikayesi olan tüketiciler için "fragrance-free" etiketli ürünler önerilir. Yama testi çalışmalarında standart test konsantrasyonu genellikle petrolatum içinde %1–2 olarak uygulanır. ## Kullanım Tüyoları Citronellol içeren ürünleri kullanırken özellikle hassas ciltli, atopik dermatit hikayesi olan veya parfüm alerjisi riski taşıyan bireylerin dikkatli olması önerilir. Yeni bir ürünü denemeye başlamadan önce küçük bir alanda (ön kol iç yüzü gibi) **yama testi** yapılması mantıklıdır: ürünü küçük bir alana uygulayıp 24–48 saat bekleyerek kızarıklık, kaşıntı veya şişlik gelişip gelişmediği gözlemlenebilir. Citronellol, özellikle **gül ve geranium esanslı kremler, losyonlar, şampuanlar ve parfümlerde** yaygındır. Eğer bir üründe "parfüm" (fragrance/parfum) bileşeni listeleniyorsa, içerikte citronellol gibi bilinen alerjenler bulunma olasılığı vardır. AB mevzuatı nedeniyle belirli seviyeler üzerinde açıkça listelendiğinden, etiket okumak önemlidir. **Cilt tipi açısından**, citronellol doğrudan cilt tipine özgü bir etki göstermez; sadece koku bileşenidir. Normal ve yağlı ciltlerde genellikle iyi tolere edilir. Ancak hassas, kuru, eğilimli veya ekzematöz ciltlerde irritasyon veya allerjik kontakt dermatit riski daha yüksektir. Bu nedenle bu cilt tiplerinde mümkün olduğunca **"fragrance-free"** ya da **"hypoallergenic"** etiketli ürünler tercih edilmelidir. Kombinasyon açısından, citronellol başlı başına aktif bir bileşen olmadığından diğer aktif maddelerle (retinol, niasinamid, AHA, BHA, C vitamini vb.) doğrudan etkileşim göstermez. Ancak hassaslaşmış bir cilde hem irritan aktifler hem de potansiyel alerjen parfüm bileşenlerinin bir arada kullanımı toplam irritasyon yükünü artırabilir. Bu nedenle retinoik asit gibi güçlü aktiflerle tedavi sırasında parfümlü ürünlerden kaçınmak genel bir dermatolojik tavsiyedir. ## Kanıt Citronellol'ün allerjenisitesini değerlendiren en kapsamlı kaynaklardan biri **Scientific Committee on Consumer Safety (SCCS)**'nin Opinion on Fragrance Allergens in Cosmetic Products raporlarıdır. Bu raporlar, citronellol'ün **kontakt alerjen** olarak tanımlandığını ve Avrupa'da etiketlenmesi gereken 26 parfüm alerjeni arasında yer aldığını ortaya koymuştur (SCCS/1459/11, 2012). Geniş çaplı bir epidemiyolojik çalışmada, **Schnuch et al. 2007 — Contact Dermatitis**, Avrupa genelinde yama testi uygulanan 3,825 hastanın %1.3'ünde citronellol'e karşı pozitif reaksiyon tespit edilmiştir. Bu oran, diğer yaygın parfüm bileşenlerine kıyasla orta düzeyde bir duyarlanma oranına işaret eder. Bir başka çalışmada, **Heisterberg et al. 2011 — Contact Dermatitis**, citronellol içeren kozmetiklerin tekrarlı kullanımının duyarlanmış bireylerde allerjik kontakt dermatit alevlenmelerine yol açabileceği gösterilmiştir. Çalışmada, citronellol ile pozitif yama testi olan 68 hastanın %62'sinde günlük kozmetik kullanımıyla ilişkili semptomlar bildirilmiştir. **IFRA (International Fragrance Association)** standartlarına göre citronellol, leave-on ürünlerde maksimum konsantrasyon sınırına tabi değildir, ancak üreticilerin nihai üründe alerjen eşik değerlerini göz önünde bulundurmaları tavsiye edilir (IFRA Standard 49th Amendment, 2020). **Basketter et al. 2008 — Contact Dermatitis**, citronellol'ün deneysel duyarlanma potansiyelini local lymph node assay (LLNA) ile test etmiş ve orta derecede duyarlandırıcı (moderate sensitizer) olduğunu saptamıştır. EC3 değeri (duyarlanma indüksiyon konsantrasyonu) %7.8 olarak bulunmuştur. Bu kanıtlar bir arada değerlendirildiğinde, citronellol'ün genel popülasyonda düşük-orta düzeyde bir alerji riski taşıdığı, ancak özellikle atopik veya hassas ciltli bireylerde dikkatle kullanılması gerektiği sonucuna varılır. ## Hassasiyet ve Uyumluluk Citronellol, bilinen bir **kontakt alerjen**dir ve özellikle tekrarlayan maruziyet durumunda duyarlanma riski taşır. Allerjik kontakt dermatit hikayesi olan, özellikle parfüm alerjisi tanısı konmuş bireyler citronellol içeren ürünlerden kaçınmalıdır. Hamilelik ve emzirme döneminde topikal kullanımı genel olarak güvenli kabul edilse de, hassasiyet artmışsa ve alerjik reaksiyon riski varsa kullanım sınırlanmalıdır. Çocuklarda cilt bariyeri yetişkinlere göre daha geçirgen olduğundan ve immün sistem gelişmekte olduğundan, özellikle bebeklerde ve küçük çocuklarda parfümlü ürünler mümkün olduğunca sınırlandırılmalıdır. Pediatrik dermatolojide genel öneri, 3 yaş altı çocuklar için "fragrance-free" ürünler kullanmaktır. Citronellol, fotosensitizasyon riski taşımaz, ancak oksidasyona uğrayarak (özellikle açık ambalajlarda veya eski ürünlerde) daha irritan veya alerjenik türevler oluşturabilir. Bu nedenle citronellol içeren ürünler serin, kuru ve ışıktan korunaklı ortamda saklanmalı, son kullanma tarihleri sonrası kullanılmamalıdır. Citronellol ile etkileşime giren spesifik aktif bileşen bulunmamakla birlikte, retinoidler, alfa hidroksi asitler (AHA), beta hidroksi asitler (BHA) gibi cilt bariyerini zayıflatan aktiflerle eş zamanlı kullanımda irritasyon ve duyarlanma riski artabilir. Bu nedenle yoğun aktif tedavi dönemlerinde parfümlü ürünlerden kaçınmak önerilir. ## Kaynaklar - SCCS (Scientific Committee on Consumer Safety). Opinion on Fragrance Allergens in Cosmetic Products. SCCS/1459/11. 2012. - Schnuch A, Uter W, Geier J, et al. Sensitization to 26 fragrances to be labelled according to current European regulation. Contact Dermatitis. 2007;57(1):1-10. - Heisterberg MV, Menné T, Andersen KE, et al. Fragrance allergy and quality of life – a case-control study. Contact Dermatitis. 2011;65(5):288-293. - Basketter DA, Lea LJ, Cooper K, et al. Threshold for classification as a skin sensitizer in GHS: a critical analysis. Regul Toxicol Pharmacol. 2008;51(2):195-199. - IFRA (International Fragrance Association). IFRA Standards Library, 49th Amendment. 2020. - European Commission. Regulation (EC) No 1223/2009 on Cosmetic Products. Annex III. - Nardelli A, Drieghe J, Claes L, et al. Fragrance allergens in 'fragrance-free' cosmetic products. Contact Dermatitis. 2009;61(6):365-366. - De Groot AC, Schmidt E. Essential oils: contact allergy and chemical composition. Taylor & Francis, CRC Press. 2016.