Zinc

# **Çinko (Zinc)** Çinko, vücuttaki 300'den fazla enzimin kofaktörü olarak görev yapan, hücre çoğalması, bağışıklık yanıtı, yara iyileşmesi ve DNA sentezinde kritik rol oynayan esansiyel bir iz elementtir. Dermatolojik uygulamalarda hem topikal hem de sistemik formlarıyla akne, seboreik dermatit, rozasea ve yara bakımında yaygın kullanılır. Türkiye'de yapılan epidemiyolojik çalışmalar genel popülasyonda %30'un üzerinde çinko eksikliği prevalansı göstermekte olup bu durum özellikle cilt sağlığı açısından önemli bir halk sağlığı sorunudur. ## Mekanizma Çinko, cilt fizyolojisinde çok yönlü moleküler mekanizmalarla etki gösterir. Matrix metalloproteinaz (MMP) enzimlerinin yapısal bileşeni olarak kollajen yıkımını düzenler ve yara iyileşmesinde fibroblast proliferasyonu ile kolajen sentezini destekler. Keratinositlerde çinko parmak (zinc finger) proteinleri aracılığıyla gen transkripsiyonunu modüle eder ve epidermal bariyer proteinlerinin (filaggrin, involukrin) sentezini artırır. Antimikrobiyal etki mekanizması, bakteriyel membran integritesini bozma ve bakteri demir alımını bloke etme üzerine kuruludur. Özellikle *Cutibacterium acnes* ve *Staphylococcus* türlerine karşı bakteriyostatik aktivite gösterir. İnflamatuar akne ve rozaseada, çinko interlökin-1 ve tümör nekroz faktör-alfa (TNF-α) gibi proinflamatuar sitokinlerin salınımını inhibe eder. Sebum üretimi üzerindeki etkisi, 5-alfa-redüktaz enzimini bloke ederek dihidrotestosteron (DHT) oluşumunu azaltması ve sebasöz bez aktivitesini düzenlemesiyle gerçekleşir. Antioksidan mekanizmada, süperoksit dismutaz (SOD) enziminin kofaktörü olarak reaktif oksijen türlerini (ROS) nötralize eder ve UV kaynaklı oksidatif stresi azaltır. Melanogenez üzerinde tirosinaz enzimini inhibe ederek hiperpigmentasyon tedavisinde destekleyici rol oynar. ## Etkili Konsantrasyon Topikal çinko formülasyonlarında konsantrasyon uygulama alanına göre değişir. Çinko oksit (zinc oxide) fiziksel güneş koruyucularda %5-25 aralığında kullanılır; FDA tarafından güvenli ve etkili olarak onaylanmış aktif bileşendir. Akne tedavisinde çinko sülfat içeren kremler %0.25-5 konsantrasyonlarda, çinko piritiyon (zinc pyrithione) ise seboreik dermatit şampuanlarında %0.5-2 oranlarında formüle edilir. Sistemik suplementasyonda, genel sağlık için önerilen günlük doz yetişkin erkeklerde 11 mg, kadınlarda 8 mg'dır. Akne tedavisinde kullanılan terapötik dozlar ise genellikle 30-60 mg/gün (elemental çinko) aralığındadır. Dreno et al. (2001) çalışmasında günlük 30 mg çinko glukonat suplementasyonunun 3 ay sonunda inflamatuar akne lezyonlarında anlamlı azalma sağladığı gösterilmiştir. Yara iyileşmesinde topikal %0.1-1 çinko içeren pomadlar kullanılırken, kronik yaralarda oral suplementasyon 50 mg/güne kadar çıkabilir. Atopik dermatit ve egzama tedavisinde %0.05-2 çinko içeren formülasyonlar tercih edilir. Önemle belirtilmeli ki, uzun süreli yüksek doz (>40 mg/gün) kullanımı bakır emilimini engelleyerek anemi ve nörolojik komplikasyonlara yol açabilir. ## Kullanım Tüyoları Topikal çinko oksit formülasyonları hassas ciltlerde bile genellikle iyi tolere edilir ve tüm cilt tiplerine uygundur. Fiziksel güneş koruyucu olarak kullanımda, nano-olmayan formlar kimyasal filtrelere göre daha az irritasyon riski taşır. Beyaz kat (white cast) oluşumunu azaltmak için mikronize ya da nanopartiküllü (>20 nm) versiyonlar tercih edilebilir, ancak nano formlarda penetrasyon endişeleri devam etmektedir. Akne eğilimli ciltlerde, sabah rutininde çinko içeren serum veya nemlendirici kullanımı, akşam uygulanan retinoid veya BHA ile sinerjik etki gösterir. Çinko PCA (pirrolidon karboksilik asit) formu, hem sebum düzenleyici hem de nemlendirici özellikleri nedeniyle karma ve yağlı ciltler için idealdir. Niasinamid ile kombinasyonu seboreik ciltlerde özellikle etkili bulunmuştur; her iki bileşen de sebum üretimini düzenler ve gözenek görünümünü iyileştirir. Oral suplementasyon için, biyoyararlanımı artırmak amacıyla çinko pikolinat, çinko glukonat veya çinko sitrat formları tercih edilmelidir. Mide bulantısını önlemek için yemekle birlikte alınmalı, ancak kalsiyum, demir ve bakır gibi minerallerle aynı anda tüketimden kaçınılmalıdır (en az 2 saat ara). Çay ve kahvenin içerdiği fitat ve tanenler çinko emilimini %50'ye kadar azaltabilir. Rosacea tedavisinde çinko sülfat içeren tonerler veya serumlar günde 1-2 kez uygulanabilir. Yara bakımında çinko oksit içeren bariyerler nem dengesini korurken sekonder enfeksiyonu önler, bebek bezi döküntüsünde de bu nedenle etkilidir. ## Kanıt Akne vulgaris tedavisinde çinkonun etkinliği çok sayıda klinik çalışmayla desteklenmiştir. **Dreno et al. 2001** (Dermatology), 332 hastayı içeren çok merkezli RCT'de günlük 30 mg çinko glukonatın 3 ay sonunda inflamatuar lezyonlarda %49.8 azalma sağladığını göstermiştir. **Gupta et al. 2014** (Dermatologic Therapy) sistematik derlemesinde, oral çinko suplementasyonunun hafif-orta şiddette akne tedavisinde istatistiksel olarak anlamlı iyileşme sağladığı, ancak antibiyotiklerden daha düşük etkinlikte olduğu vurgulanmıştır. Yara iyileşmesindeki rolü **Lansdown et al. 2007** (Wound Repair and Regeneration) tarafından kapsamlı incelenmiş; çinko eksikliği olan hastalarda suplementasyonun epitelizasyonu hızlandırdığı, normal çinko seviyeli bireylerde ise ek fayda sağlamadığı belirtilmiştir. **Schwartz & Marsh 2002** (American Journal of Clinical Nutrition) meta-analizinde, çinko suplementasyonunun özellikle düşük sosyoekonomik gruplarda ishal sıklığını %18 azalttığı ve bağışıklık fonksiyonlarını güçlendirdiği kanıtlanmıştır. Güneş koruyucu olarak çinko oksidin etkinliği **FDA Monograph 2019** ve **Serpone et al. 2007** (Inorganic Chemistry) çalışmalarında detaylandırılmış; UVA ve UVB spektrumunda geniş koruma sağladığı, fotostabil olduğu ve hormonal etki göstermediği doğrulanmıştır. **Özügüz et al. 2014** (Turkish Journal of Medical Sciences), Türk popülasyonunda çinko eksikliğinin akne şiddeti ve cilt bariyer fonksiyonuyla ters korelasyon gösterdiğini ortaya koymuştur. ## Hassasiyet ve Uyumluluk Topikal çinko formülasyonları genellikle yüksek tolerabilite profiline sahiptir ve alerjik kontakt dermatit riski minimumdur. Çinko oksit non-komedojenik özellik gösterir ve akneik ciltlerde güvenle kullanılabilir. Nadiren, çinko klorür veya sülfat gibi suda çözünen formlar yüksek konsantrasyonlarda hafif irritasyon veya kuruluk yapabilir. Oral suplementasyonda uzun süreli yüksek doz (>40 mg/gün, >3 ay) kullanımı bakır eksikliğine yol açabilir ve bunun sonucunda anemi, nötropeni ve nörolojik semptomlar gelişebilir. Mide bulantısı, metalik tat ve gastrointestinal diskomfor en sık görülen yan etkilerdir. Antibiyotikler (özellikle tetrasiklin ve kinolon grubu) ve bisfosfonatlarla eş zamanlı kullanımda karşılıklı emilim azalır; en az 2-3 saat arayla alınmalıdır. Hamilelik ve emzirme döneminde önerilen üst limit 40 mg/gün'dür; bu dozların üzerinde kullanım ancak hekim gözetiminde yapılmalıdır. Kronik böbrek yetmezliği olan hastalarda çinko birikimi riski nedeniyle dikkatli olunmalı ve düzenli kan düzeyi takibi yapılmalıdır. ## Kaynaklar - Dreno B et al. (2001). Low doses of zinc gluconate for inflammatory acne. *Acta Dermato-Venereologica*, 81(1):41-45. - Gupta M et al. (2014). Zinc therapy in dermatology: a review. *Dermatologic Therapy*, 27(3):168-174. - Lansdown AB et al. (2007). Zinc in wound healing: theoretical, experimental, and clinical aspects. *Wound Repair and Regeneration*, 15(1):2-16. - Schwartz JB & Marsh RG (2002). Zinc requirement and the risks and benefits of zinc supplementation. *Journal of the American College of Nutrition*, 21(3):222-235. - Serpone N et al. (2007). Inorganic and organic UV filters: Their role and efficacy in sunscreens and suncare products. *Inorganic Chemistry Communications*, 46(8):1238-1264. - FDA Sunscreen Monograph (2019). Sunscreen Drug Products for Over-the-Counter Human Use. Federal Register. - Özügüz P et al. (2014). Evaluation of serum vitamins A and E and zinc levels according to the severity of acne vulgaris. *Cutaneous and Ocular Toxicology*, 33(2):99-102. - Institute of Medicine (2001). Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc. National Academy Press.