Retinoid Ailesi
Tüm retinoidler A vitamini türevleri. Hücre içinde retinoik asit formuna dönüşüp retinoik asit reseptörüne (RAR) bağlanıyorlar. Etki gücü dönüşüm sayısına bağlı:
| Form | Dönüşüm | Etki Gücü | Reçete |
|---|---|---|---|
| Retinyl Palmitate | 3 adım | × | Hayır |
| Retinol | 2 adım | ★★ | Hayır (OTC) |
| Retinaldehit (Retinal) | 1 adım | ★★★ | Hayır (OTC) |
| Tretinoin (Retinoik Asit) | Doğrudan aktif | ★★★★★ | Evet (reçeteli) |
| Adapalene (Differin) | Doğrudan aktif (sentetik) | ★★★★ | Reçete + OTC (ABD) |
| Tazarotene | Doğrudan aktif | ★★★★★ | Reçete |
Etki Gücü Karşılaştırması
Genel kural: her dönüşüm adımı gücü 10× azaltır.
- %1 retinol ≈ %0.025 tretinoin (yaklaşık)
- %0.5 retinol ≈ %0.0125 tretinoin
- %0.1 retinaldehit ≈ %0.025 tretinoin
> Bu çevirimler mutlak değil — biyoavailabilite ve formülasyon faktörleri etkiler.
Klinik Endikasyonlar
Retinol (OTC)
Uygun:<br/>- Anti-aging başlangıç<br/>- İnce çizgi + foto-aging<br/>- Tonal düzensizlik (ışık)<br/>- Genel cilt yenileme
Sınırlı:<br/>- Aktif akne (yetersiz güç)<br/>- Şiddetli foto-aging<br/>- Melasma + hidrokinon kombinasyonu
Adapalene (Differin %0.1 — ABD'de OTC, Türkiye'de reçeteli)
Uygun:<br/>- Aktif akne (komedonal + enflamatuvar)<br/>- Hassas cilt retinoid<br/>- Hamilelikte topikal sınırlı kullanım (kategori C)
Avantaj: retinole göre daha az tahriş + daha güçlü akne tedavisi.
Tretinoin (Reçeteli)
Uygun:<br/>- Şiddetli akne<br/>- Aktif foto-aging (40+ yaş)<br/>- Lichen planus, keratosis pilaris<br/>- Stretch mark (sınırlı kanıt)
Sınırlı:<br/>- Hassas cilt başlangıç<br/>- Yüksek konsantrasyon (%0.1) ilk uygulama<br/>- Hamilelik (kategori C, kaçın)
Tazarotene (Reçeteli)
Uygun:<br/>- Sedef (psoriasis)<br/>- Aktif akne, dirençli vakalar<br/>- Foto-aging, hiperpigmentasyon
En güçlü retinoid: tahriş profili de en yüksek.
Tolerans Geliştirme
Retinol Başlatma Protokolü
1. Hafta 1-2: %0.3 retinol, haftada 2 gece<br/>2. Hafta 3-4: %0.3, haftada 3 gece<br/>3. Hafta 5-6: %0.3, her gece<br/>4. Hafta 7-8: %0.5'e geç<br/>5. Hafta 9+: %1 değerlendir
Tretinoin Başlatma Protokolü (Dermatolog Yönlendirir)
1. Hafta 1-2: %0.025 tretinoin, haftada 2 gece, sandwich method<br/>2. Hafta 3-4: %0.025, haftada 3 gece<br/>3. Hafta 5-6: %0.025, her gece<br/>4. Hafta 7-8: %0.05'e değerlendir<br/>5. 6 ay sonra: %0.1 son aşama
Tahriş Yönetimi
- Sandwich method: nemlendirici → retinoid → nemlendirici
- Mineral SPF zorunlu (UV duyarlılığı artar)
- Skin cycling (4 günlük rotasyon)
- Bariyer kremi günlük (ceramide)
- Tahriş şiddetli ise: 1 gece atla, dönüş
Hangi Cilde Hangisi?
| Profil | Birinci Tercih |
|---|---|
| 25-35 yaş, anti-aging başlangıç | Retinol %0.3-0.5 |
| Hassas cilt | Bakuchiol veya retinaldehit |
| Aktif akne | Adapalene (Türkiye reçeteli, %0.1) |
| 40+ foto-aging | Tretinoin %0.025 reçeteli |
| Melasma + leke | Tretinoin + hidrokinon (dermatolog) |
| Hamile | Bakuchiol (topikal) |
| Sedef, keratosis pilaris | Tazarotene reçeteli |
Reçeteli Almak İçin Hekim Süreci
Türkiye'de:
1. Dermatolog randevusu: özel veya devlet<br/>2. Klinik değerlendirme: lezyon sayısı, fotodamage skoru<br/>3. Reçete: tretinoin %0.025 / 0.05 / 0.1 (Stieva-A, Acnetrex)<br/>4. Ay-3 ay takip: tolerans + sonuç değerlendirme<br/>5. Maintenance: %0.025 sürdürülebilir uzun vadeli
Yan Etkiler ve Dikkatler
Yaygın
- Kuruluk + soyulma (ilk 4-8 hafta)
- Hassasiyet artışı
- Geçici kızarıklık
- Pul pul cilt
- "Retinoid uyum" denilen 4-6 haftalık adaptasyon
Nadir
- Kalıcı hassasiyet → bariyer kalıcı hasarı, retinoid bırakma
- Foto-allergic kontakt dermatit
- Kiraz kırmızı cilt + ödem (alerjik)
Yasaklar
- Hamilelik: tüm retinoidler kategori C/X
- Emzirme: dermatologa danış
- Aktif egzama: önce bariyer onarımı
- Aktif rosacea: spesifik dermatolog yönlendirmesi
Kaynaklar
- Mukherjee S et al. Clin Interv Aging 2006 (retinol review)
- Kligman AM et al. J Am Acad Dermatol 1986 (tretinoin classic)
- Czernielewski J et al. J Am Acad Dermatol 1997 (adapalene)
- Sorg O et al. Skin Pharmacol Physiol 2013 (retinaldehit)
- AAD Retinoid Use Guidelines 2024